Παραπληροφόρηση και δημοκρατία

Η παραπληροφόρηση δεν μας στερεί απλώς μια σωστή πληροφορία. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε άποψη και παίρνουμε αποφάσεις.

Ως εκπαιδεύτρια ενηλίκων, με έμφαση στην ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων, διαπιστώνω όλο και πιο καθαρά ότι σήμερα δεν αρκεί να γνωρίζουμε πώς να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία. Χρειάζεται επίσης να μπορούμε να αξιολογούμε το περιεχόμενο που βλέπουμε και να διακρίνουμε ποιες πληροφορίες είναι αξιόπιστες.

Αυτό που με προβληματίζει δεν είναι μόνο ότι κάποιος μπορεί να πιστέψει μια ψευδή πληροφορία. Είναι ότι ένα παραπλανητικό περιεχόμενο μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε έναν άνθρωπο, μια κοινωνική ομάδα, έναν θεσμό ή ένα δημόσιο ζήτημα. Μπορεί να κατευθύνει τις αποφάσεις μας χωρίς να αντιληφθούμε ότι κάποιος παρενέβη στην κρίση μας.

Εδώ βρίσκεται για μένα η σύνδεση της παραπληροφόρησης με τη δημοκρατία. Για να αποφασίζουμε ελεύθερα, χρειάζεται να γνωρίζουμε σε ποιες πληροφορίες βασίζουμε τις αποφάσεις μας.

Η αξιόπιστη ενημέρωση είναι μέρος της δημοκρατίας

Η 15η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως Διεθνής Ημέρα Δημοκρατίας και αποτελεί μια αφορμή να εξετάσουμε τι χρειάζεται μια δημοκρατία για να λειτουργεί ουσιαστικά.

Στην Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα, πολίτες από 29 χώρες συνέδεσαν τη δημοκρατία με την ισότητα απέναντι στον νόμο, τον έλεγχο της εξουσίας, την προστασία των δικαιωμάτων, τη συμμετοχή στις αποφάσεις και την αξιόπιστη ενημέρωση.

Αν όμως οι πληροφορίες που δεχόμαστε είναι ψευδείς, παραποιημένες ή ελλιπείς, δεν επηρεάζεται μόνο το τι γνωρίζουμε.

Μπορεί να πιστεύουμε ότι έχουμε σχηματίσει ελεύθερα τη δική μας άποψη, ενώ στην πραγματικότητα αυτή έχει βασιστεί σε μια παραπλανητική εικόνα των γεγονότων.

Η παραπληροφόρηση δεν εμφανίζεται μόνο ως μια εντελώς ψευδής είδηση. Μπορεί να είναι μια παλιά φωτογραφία που παρουσιάζεται ως σημερινή, ένα κομμένο βίντεο που αλλάζει το νόημα όσων ειπώθηκαν, ένας παραπλανητικός τίτλος ή ένας λογαριασμός που μοιάζει επίσημος χωρίς να είναι.

Μια πληροφορία μπορεί να είναι αληθινή, αλλά να μας οδηγήσει σε λάθος συμπέρασμα όταν παρουσιάζεται χωρίς το απαραίτητο πλαίσιο.

Γιατί η παραπληροφόρηση διαδίδεται τόσο εύκολα

Ένας τίτλος που μας θυμώνει, μας φοβίζει ή μας ξαφνιάζει μπορεί να μας οδηγήσει σε άμεση αντίδραση. Αν συμφωνεί με κάτι που ήδη πιστεύουμε, είναι ακόμη πιο δύσκολο να τον αμφισβητήσουμε.

Έρευνα του MIT, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science, έδειξε ότι στο Twitter οι ψευδείς πληροφορίες διαδίδονταν ταχύτερα και έφταναν σε περισσότερους ανθρώπους από τις αληθινές. Επομένως, ο αριθμός των κοινοποιήσεων δεν αποδεικνύει ότι μια πληροφορία είναι αξιόπιστη.

Όταν τέτοιο περιεχόμενο επηρεάζει τη δημόσια συζήτηση, ο ουσιαστικός διάλογος δυσκολεύεται. Οι πολίτες μπορεί να πιστεύουν ότι έχουν διαμορφώσει ελεύθερα την άποψή τους, ενώ στην πραγματικότητα βασίζονται σε μια παραποιημένη εικόνα των γεγονότων

Η κριτική σκέψη μάς βοηθά να εξετάζουμε μια πληροφορία πριν τη δεχτούμε ως αληθινή και να αποφασίζουμε αφού πρώτα την έχουμε αξιολογήσει.

Η παραπληροφόρηση, επομένως, δεν μας στερεί μόνο την αλήθεια. Μπορεί να περιορίσει την ικανότητά μας να κρίνουμε ανεξάρτητα και να συμμετέχουμε συνειδητά στη δημοκρατική ζωή.

Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature έδειξε ότι ακόμη και μια απλή υπενθύμιση να σκεφτούμε αν μια πληροφορία είναι ακριβής μπορεί να περιορίσει την κοινοποίηση παραπλανητικού περιεχομένου. Μερικές φορές μια μικρή παύση πριν πιστέψουμε ή κοινοποιήσουμε κάτι είναι αρκετή για να αποφύγουμε μια βιαστική απόφαση.

Πρακτικούς τρόπους ελέγχου μιας πληροφορίας παρουσιάζουμε αναλυτικά και στο άρθρο μας για την κριτική σκέψη στο ψηφιακό περιβάλλον.

Μέσα από την EnDynamosi και την εκπαίδευση ενηλίκων, θεωρώ σημαντικό να μη λέμε στους ανθρώπους τι πρέπει να πιστεύουν. Χρειάζεται να τους δίνουμε τα εργαλεία για να αξιολογούν, να κρίνουν και να αποφασίζουν μόνοι τους.

Γιατί η προστασία της ελεύθερης κρίσης του πολίτη είναι και προστασία της δημοκρατίας.