Δεν είναι πια προαιρετικός, αλλά αναγκαίος για την κριτική προσέγγιση της πληροφορίας και τη δημοκρατική ανθεκτικότητα
Η πληροφορία δεν φτάνει πια στους μαθητές μόνο μέσα από το σχολείο ή το βιβλίο. Φτάνει συνεχώς από οθόνες, πλατφόρμες, social media, βίντεο, σχόλια και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. Οι μαθητές εκτίθενται καθημερινά σε μεγάλο όγκο ψηφιακού περιεχομένου, συχνά χωρίς να έχουν τα εργαλεία για να το αξιολογήσουν.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο ψηφιακός γραμματισμός δεν αποτελεί μια επιπλέον δεξιότητα. Είναι βασική προϋπόθεση για να μπορεί κανείς να καταλαβαίνει τι βλέπει, τι διαβάζει και τι επιλέγει να πιστέψει.
Γι’ αυτό ο ψηφιακός γραμματισμός δεν αφορά μόνο τους μαθητές. Αφορά πρώτα τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Αν οι εκπαιδευτικοί δεν μπορούν να αναγνωρίζουν πότε μια πληροφορία είναι ατεκμηρίωτη, πότε ένα περιεχόμενο είναι παραπλανητικό ή πότε ένα μήνυμα επιχειρεί να επηρεάσει τη σκέψη και το συναίσθημα, τότε είναι πιο δύσκολο να βοηθήσουν και τους μαθητές να κάνουν το ίδιο.
Η καλλιέργεια του ψηφιακού γραμματισμού είναι σημαντικό να ξεκινά από μικρή ηλικία, μέσα στο σχολείο και ήδη από το δημοτικό. Τα παιδιά έρχονται σε επαφή με οθόνες, πληροφορίες, βίντεο, εικόνες και ψηφιακό περιεχόμενο πολύ νωρίς. Γι’ αυτό χρειάζονται από νωρίς καθοδήγηση, ώστε να μαθαίνουν σταδιακά να ξεχωρίζουν τι βλέπουν, τι τα επηρεάζει και τι αξίζει να εμπιστευτούν. Σε αυτή τη διαδικασία, ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι ουσιαστικός, γιατί η καλλιέργεια αυτών των δεξιοτήτων δεν μπορεί να περιμένει να γίνει αργότερα.
Δεν είναι μόνο θέμα πληροφορίας αλλά θέμα δημοκρατίας
Το ζήτημα δεν είναι μόνο παιδαγωγικό. Είναι και κοινωνικό. Η παραπληροφόρηση δεν οδηγεί απλώς σε ένα λάθος συμπέρασμα. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τους θεσμούς, τους άλλους ανθρώπους και τα κοινωνικά ζητήματα.
Αν οι μαθητές δεν μάθουν από ενημερωμένους εκπαιδευτικούς να φιλτράρουν το ψηφιακό περιεχόμενο, υπάρχει κίνδυνος να επηρεάζονται εύκολα από παραπλανητικές πληροφορίες, ακραίες απόψεις ή περιεχόμενο που δημιουργεί φόβο και σύγχυση. Η πληροφορία δεν επηρεάζει μόνο τι πιστεύουμε. Επηρεάζει τον τρόπο που συμμετέχουμε στην κοινωνία, πώς διαμορφώνουμε άποψη και πώς λαμβάνουμε αποφάσεις.
Όταν οι πολίτες βασίζονται σε ανακριβείς πληροφορίες, η ποιότητα του δημόσιου διαλόγου επηρεάζεται. Η πόλωση αυξάνεται, η εμπιστοσύνη μειώνεται και η δημοκρατική λειτουργία γίνεται πιο ευάλωτη. Γι’ αυτό η εκπαίδευση στον ψηφιακό γραμματισμό δεν αφορά μόνο τη γνώση. Αφορά τη διαμόρφωση υπεύθυνων και ενημερωμένων πολιτών.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού αλλάζει
Ο εκπαιδευτικός σήμερα δεν μεταδίδει μόνο γνώση. Καθοδηγεί τους μαθητές στο πώς να σκέφτονται, να αξιολογούν και να κατανοούν την πληροφορία. Λειτουργεί ως πρότυπο υπεύθυνης στάσης απέναντι στο ψηφιακό περιεχόμενο.
Με μικρές καθημερινές πρακτικές, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να βοηθήσουν τους μαθητές να:
Αναρωτιούνται πριν εμπιστευτούν μια πληροφορία Ελέγχουν την πηγή ενός περιεχομένου Συγκρίνουν διαφορετικές πληροφορίες Αναγνωρίζουν παραπληροφόρηση Σκέφτονται πριν αναπαράγουν κάτι
Η υπεύθυνη συμμετοχή στο ψηφιακό περιβάλλον δεν είναι αφηρημένη έννοια. Ξεκινά από μικρές καθημερινές πράξεις. Από το να μη μοιραζόμαστε αμέσως κάτι που μας προκάλεσε έντονη αντίδραση. Από το να ελέγχουμε μια πηγή πριν την εμπιστευτούμε. Από το να αναγνωρίζουμε ότι η ευκολία δεν είναι πάντα γνώση και ότι η ταχύτητα δεν είναι πάντα αλήθεια.
Πρώτα ο εκπαιδευτικός, μετά ο μαθητής
Για να μπορούν οι μαθητές να αναπτύξουν αυτές τις δεξιότητες, χρειάζεται πρώτα οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί να έχουν αναπτύξει ψηφιακό γραμματισμό. Να είναι ενημερωμένοι, να κατανοούν το ψηφιακό περιβάλλον και να μπορούν να καθοδηγούν με ασφάλεια.
Ο ψηφιακός γραμματισμός των εκπαιδευτικών δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για μια εκπαίδευση που ανταποκρίνεται στη σύγχρονη πραγματικότητα.
Σε μια εποχή όπου το ψηφιακό περιεχόμενο επηρεάζει όλο και περισσότερο τον τρόπο που σκεφτόμαστε και συμμετέχουμε στην κοινωνία, η εκπαίδευση αποκτά έναν ακόμη ρόλο. Να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοούν, να αξιολογούν και να χρησιμοποιούν την πληροφορία με υπευθυνότητα.
Και σε αυτή τη διαδικασία, ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι καθοριστικός.