Ανοίγεις το κινητό για λίγο. Βλέπεις μια ανάρτηση που σε ξαφνιάζει. Κάποιος γράφει κάτι με απόλυτη σιγουριά. Από κάτω υπάρχουν δεκάδες σχόλια, θυμός, ειρωνεία, βεβαιότητα. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα καλείσαι να αποφασίσεις αν αυτό που βλέπεις είναι αλήθεια, μισή αλήθεια, υπερβολή ή προσπάθεια επηρεασμού.
Εκεί ακριβώς αρχίζει η κριτική σκέψη.
Οι ψηφιακές δεξιότητες δεν είναι μόνο θέμα εργαλείων
Η συζήτηση για τις ψηφιακές δεξιότητες συνήθως ξεκινά από τα εργαλεία. Πώς χρησιμοποιούμε μια πλατφόρμα, πώς βρίσκουμε πληροφορίες, πώς κινούμαστε σε ένα ψηφιακό περιβάλλον. Όμως σήμερα αυτό δεν αρκεί. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι μόνο αν μπορούμε να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία. Είναι αν μπορούμε να καταλαβαίνουμε τι βλέπουμε, τι πιστεύουμε και τι αναπαράγουμε.
Δεν είναι θέμα τεχνολογίας αλλά τρόπου σκέψης.
Πού τη χρειαζόμαστε στην καθημερινή ζωή
Η κριτική σκέψη χρειάζεται σε πολύ απλές στιγμές.
Όταν βλέπουμε μια είδηση που κυκλοφορεί παντού και μοιάζει επείγουσα.
Όταν πέφτουμε πάνω σε μια εικόνα ή ένα βίντεο που φαίνεται αληθινό, αλλά ίσως είναι κομμένο ή βγαλμένο από άλλο πλαίσιο.
Όταν διαβάζουμε μια πληροφορία που παρουσιάζεται σαν δεδομένο, χωρίς να είναι ξεκάθαρο από πού προέρχεται.
Όταν ένα περιεχόμενο μάς προκαλεί έντονο φόβο, θυμό ή αγανάκτηση και μας σπρώχνει να αντιδράσουμε γρήγορα.
Σε όλες αυτές τις στιγμές δεν χρειάζεται να ξέρουμε τα πάντα. Χρειάζεται απλώς να σταματήσουμε για λίγο και να σκεφτούμε.
Παραπληροφόρηση και χειραγώγηση
Η παραπληροφόρηση δεν φαίνεται πάντα με την πρώτη ματιά. Συχνά μοιάζει πειστική, γιατί παρουσιάζεται με αυτοπεποίθηση, εικόνες ή αποσπασματικά στοιχεία.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Η χειραγώγηση. Ένα περιεχόμενο μπορεί να μην είναι εντελώς ψευδές, αλλά να προσπαθεί να επηρεάσει τη σκέψη ή το συναίσθημά μας. Μπορεί να χρησιμοποιεί υπερβολή, φόβο ή επιλεκτικές πληροφορίες.
Η κριτική σκέψη βοηθά να αναγνωρίζουμε και τις δύο περιπτώσεις.
Ερωτήσεις που βοηθούν την κριτική σκέψη
Δεν χρειάζεται να έχουμε όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται όμως να κάνουμε μερικές απλές ερωτήσεις.
Ποιος δημιούργησε αυτή την πληροφορία
Από πού προέρχεται
Υπάρχει πηγή ή απλώς αναπαράγεται
Υπάρχουν και άλλες πηγές που λένε το ίδιο
Μου προκαλεί έντονο συναίσθημα χωρίς στοιχεία
Προσπαθεί να με ενημερώσει ή να με επηρεάσει
Αυτές οι ερωτήσεις δεν μας κάνουν καχύποπτους. Μας βοηθούν να σκεφτόμαστε πιο καθαρά.
Ο ρόλος των εκπαιδευτικών
Η κριτική σκέψη δεν αφορά μόνο όσους καταναλώνουν ψηφιακό περιεχόμενο. Αφορά και όσους βοηθούν άλλους να το κατανοήσουν.
Οι εκπαιδευτικοί και οι εκπαιδευτές ενηλίκων έχουν σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι συνεχής, η ικανότητα αξιολόγησης και κατανόησης γίνεται βασική δεξιότητα μάθησης.
Γι’ αυτό και ο ψηφιακός γραμματισμός των εκπαιδευτικών αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία.
Η υπεύθυνη συμμετοχή στο ψηφιακό περιβάλλον δεν είναι αφηρημένη έννοια. Ξεκινά από μικρές καθημερινές πράξεις. Από το να μη μοιραζόμαστε αμέσως κάτι που μας προκάλεσε έντονη αντίδραση. Από το να ελέγχουμε μια πηγή πριν την εμπιστευτούμε. Από το να αναγνωρίζουμε ότι η ευκολία δεν είναι πάντα γνώση και ότι η ταχύτητα δεν είναι πάντα αλήθεια.
Τι κερδίζουμε όταν καλλιεργούμε την κριτική σκέψη
Μαθαίνουμε να μην παρασυρόμαστε τόσο εύκολα.
Παίρνουμε πιο καθαρές αποφάσεις.
Αντιδρούμε λιγότερο παρορμητικά.
Κατανοούμε καλύτερα το ψηφιακό περιβάλλον.
Συμμετέχουμε πιο υπεύθυνα στον δημόσιο διάλογο.
Η κριτική σκέψη αρχίζει πριν από το κλικ
Η παραπληροφόρηση συχνά μοιάζει πειστική με την πρώτη ματιά. Γι’ αυτό η κριτική σκέψη φαίνεται στις μικρές στιγμές. Στη στιγμή που δεν πατάμε αμέσως κοινοποίηση. Στη στιγμή που δεν εμπιστευόμαστε κάτι μόνο επειδή φαίνεται πειστικό. Στη στιγμή που αφήνουμε λίγο χώρο ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε και σε αυτό που αποφασίζουμε να πιστέψουμε.
Εκεί αρχίζει μια πιο υπεύθυνη σχέση με την πληροφορία και με το ψηφιακό περιβάλλον.
Η κριτική σκέψη δεν είναι μια θεωρητική έννοια. Είναι μια καθημερινή δεξιότητα που μας βοηθά να κινούμαστε με περισσότερη καθαρότητα, κρίση και υπευθυνότητα στον σύγχρονο κόσμο.