Σε μια ομάδα ενηλίκων, κανείς δεν έρχεται χωρίς ιστορία. Άλλος φέρνει χρόνια δουλειάς, άλλος δυσκολίες της καθημερινότητας, άλλος εμπειρίες από την οικογένεια, την κοινότητα ή μια περίοδο αλλαγής στη ζωή του. Για τον εκπαιδευτή ενηλίκων αυτό δεν είναι μια λεπτομέρεια. Είναι βασικό σημείο εκκίνησης.
Στη μη τυπική εκπαίδευση, η μάθηση δεν στηρίζεται μόνο στη μετάδοση γνώσεων. Στηρίζεται συχνά στη συμμετοχή, στον διάλογο, στη σύνδεση με πραγματικές καταστάσεις και στην ενεργή εμπλοκή των εκπαιδευομένων. Για αυτό τα βιώματα ζωής δεν χρειάζεται να μένουν στο περιθώριο. Μπορούν να γίνουν χρήσιμο υλικό μάθησης, αρκεί ο εκπαιδευτής να ξέρει πώς να τα προσεγγίσει.
Τι εννοούμε εδώ με τον όρο μη τυπική εκπαίδευση
Όταν μιλάμε εδώ για μη τυπική εκπαίδευση, αναφερόμαστε σε οργανωμένες μαθησιακές δράσεις έξω από το τυπικό σχολικό ή πανεπιστημιακό σύστημα. Σεμινάρια, εργαστήρια, προγράμματα δεξιοτήτων, κοινοτικές δράσεις μάθησης και άλλες οργανωμένες μορφές εκπαίδευσης ενηλίκων ανήκουν συχνά σε αυτό το πεδίο.
Αυτό έχει σημασία γιατί στη μη τυπική εκπαίδευση οι ενήλικες μπαίνουν συνήθως με συγκεκριμένες ανάγκες, με πρακτικά ερωτήματα και με ήδη διαμορφωμένο υπόβαθρο ζωής. Δεν είναι μαθητές που ξεκινούν από λευκή σελίδα. Έρχονται με γνώσεις, στάσεις, εμπειρίες, αντιστάσεις και προσωπικά φίλτρα κατανόησης.
Γιατί τα βιώματα έχουν τόσο μεγάλη σημασία
Η θεωρία της εκπαίδευσης ενηλίκων έχει δώσει εδώ και χρόνια ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτό το σημείο. Σύμφωνα με την ανδραγωγική θεωρία του Malcolm Knowles, οι ενήλικες δεν μπαίνουν στη μάθηση ως άδεια δοχεία, αλλά φέρνουν μαζί τους ένα απόθεμα εμπειριών που αποτελεί βασικό μαθησιακό πόρο. Η σχετική βιβλιογραφία τονίζει επίσης ότι οι ενήλικες μπορούν να λειτουργούν ως μαθησιακός πόρος και για τους άλλους μέσα στην ομάδα. Αυτό σημαίνει ότι ο εκπαιδευτής δεν δουλεύει πάνω σε μια «κενή τάξη», αλλά σε ένα περιβάλλον όπου ήδη υπάρχουν γνώση, οπτικές, παραδείγματα και ερωτήματα.
Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τη θεωρία της μετασχηματίζουσας μάθησης του Jack Mezirow δίνει έμφαση στον διάλογο, στον στοχασμό και στην κριτική επεξεργασία των εμπειριών. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο ενήλικας δεν αρκείται στο να θυμηθεί κάτι που έζησε. Καλείται να το επανεξετάσει, να το ερμηνεύσει αλλιώς και να δει αν μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί μια κατάσταση.
Για τον εκπαιδευτή αυτό σημαίνει κάτι πολύ πρακτικό. Αν αγνοήσει όσα κουβαλά ο εκπαιδευόμενος, υπάρχει κίνδυνος η μάθηση να μείνει ξένη, αφηρημένη ή αδύναμη. Αντίθετα, όταν η νέα γνώση συνδέεται με πραγματικές καταστάσεις, γίνεται πιο κατανοητή, πιο συμμετοχική και πιο εφαρμόσιμη.
Στο πλαίσιο αυτό, ο εκπαιδευτής ενηλίκων δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που μεταφέρει έτοιμο περιεχόμενο. Μαθαίνει και ο ίδιος μέσα από τη διαδικασία, γιατί έρχεται σε επαφή με διαφορετικές εμπειρίες, ερωτήματα και τρόπους κατανόησης του θέματος. Δεν σημαίνει ότι παύει να έχει παιδαγωγικό ρόλο. Σημαίνει όμως ότι η μάθηση δεν κινείται μόνο προς μία κατεύθυνση. Στη μη τυπική εκπαίδευση ενηλίκων, η μαθησιακή διαδικασία είναι πιο ουσιαστική όταν λειτουργεί ως αλληλεπίδραση και όχι ως μονόλογος.
Τι χρειάζεται να προσέχει ο εκπαιδευτής ενηλίκων
Το πρώτο που χρειάζεται είναι να μη βλέπει τα βιώματα των εκπαιδευομένων μόνο ως παραδείγματα προς συζήτηση. Είναι στοιχείο της μαθησιακής διαδικασίας. Αυτό σημαίνει ότι ο εκπαιδευτής δεν αρκεί να ζητά απλώς από τους συμμετέχοντες να μοιραστούν κάτι από τη ζωή τους. Χρειάζεται να τους βοηθά να το επεξεργαστούν και να το συνδέσουν με το θέμα της μάθησης.
Εξίσου σημαντικό είναι να μη θεωρεί ότι κάθε βίωμα είναι αυτόματα πηγή μάθησης. Το βίωμα από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζεται χρόνος, κατάλληλες ερωτήσεις, ασφαλές περιβάλλον και μια διαδικασία που βοηθά τον άνθρωπο να καταλάβει τι έζησε, τι σημαίνει αυτό για τον ίδιο και τι μπορεί να κρατήσει για τη συνέχεια.
Πέντε πρακτικές αρχές για σωστή αξιοποίηση των βιωμάτων
1. Να ξεκινά από την πραγματικότητα των εκπαιδευομένων
Ο εκπαιδευτής χρειάζεται να διερευνά τι έχουν ήδη ζήσει οι συμμετέχοντες σε σχέση με το θέμα. Όχι αδιάκριτα και όχι ψυχοθεραπευτικά, αλλά μαθησιακά. Τι έχουν συναντήσει στην πράξη, τι τους έχει δυσκολέψει, πού νιώθουν αβεβαιότητα, τι έχουν ήδη δοκιμάσει.
2. Να δίνει χώρο χωρίς να πιέζει
Δεν θέλουν όλοι να μιλήσουν με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό. Ο σεβασμός στα όρια είναι βασικός. Τα βιώματα μπορούν να μπαίνουν στη μάθηση μέσα από παραδείγματα, μικρές γραπτές ασκήσεις, συζήτηση σε δυάδες, ανώνυμες καταγραφές ή προαιρετικό μοίρασμα στην ομάδα.
3. Να μετατρέπει το βίωμα σε επεξεργασία
Το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο τι έζησε κάποιος, αλλά τι καταλαβαίνει μέσα από αυτό. Εδώ βοηθούν ερωτήσεις όπως:
Τι έγινε;
Τι σε δυσκόλεψε;
Τι παρατήρησες τότε;
Τι βλέπεις διαφορετικά τώρα;
Τι μπορείς να εφαρμόσεις από εδώ και πέρα;
4. Να συνδέει το προσωπικό με τη νέα γνώση
Η μη τυπική εκπαίδευση έχει αξία όταν βοηθά τον άνθρωπο να δει αλλιώς μια κατάσταση και να αποκτήσει εργαλεία για την πράξη. Άρα ο εκπαιδευτής χρειάζεται να κάνει τη γέφυρα ανάμεσα στο βίωμα και στο περιεχόμενο. Όχι να μένει μόνο στη συζήτηση, αλλά να οδηγεί τη διαδικασία προς κατανόηση, οργάνωση και εφαρμογή.
5. Να αναγνωρίζει ότι τα βιώματα δεν είναι ίδια για όλους
Μέσα στην ίδια ομάδα μπορεί να υπάρχουν άνθρωποι με πολύ διαφορετικές αφετηρίες. Άλλοι έχουν αυτοπεποίθηση, άλλοι κουβαλούν απογοήτευση, άλλοι έχουν μάθει να σιωπούν, άλλοι νιώθουν ότι πρέπει να αποδείξουν την αξία τους. Ο εκπαιδευτής ενηλίκων χρειάζεται να δουλεύει με αυτή τη διαφορετικότητα χωρίς να ισοπεδώνει τους ανθρώπους.
Τι κερδίζει η μαθησιακή διαδικασία όταν αυτό γίνεται σωστά
Όταν τα βιώματα αξιοποιούνται με σωστό τρόπο, η μάθηση γίνεται πιο ζωντανή και πιο ουσιαστική. Οι συμμετέχοντες καταλαβαίνουν καλύτερα το θέμα, νιώθουν ότι έχουν θέση στη διαδικασία και μπορούν πιο εύκολα να περάσουν από την κατανόηση στην εφαρμογή.
Κερδίζει όμως και ο ίδιος ο εκπαιδευτής. Γιατί τότε δεν δουλεύει απέναντι σε μια παθητική ομάδα, αλλά με ανθρώπους που φέρνουν πραγματικό υλικό μάθησης. Μέσα από τις ερωτήσεις τους, τις αντιδράσεις τους και τις διαφορετικές εμπειρίες τους, μπορεί να κατανοήσει καλύτερα όχι μόνο το ίδιο το θέμα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό συναντά την πραγματική ζωή. Έτσι, η εκπαιδευτική πράξη γίνεται και για τον ίδιο διαδικασία συνεχούς μάθησης και αναστοχασμού.
Το βασικό λάθος που χρειάζεται να αποφεύγεται
Το πιο συχνό λάθος είναι να χρησιμοποιούνται τα βιώματα είτε επιφανειακά είτε άτσαλα. Επιφανειακά όταν ζητάμε από τους ανθρώπους να πουν απλώς μια εμπειρία χωρίς να ακολουθεί καμία επεξεργασία. Άτσαλα όταν πιέζουμε για προσωπικό άνοιγμα χωρίς να υπάρχει ασφάλεια, σκοπός και παιδαγωγικό πλαίσιο.
Η αξιοποίηση των βιωμάτων δεν σημαίνει έκθεση. Σημαίνει παιδαγωγική αξιοποίηση της ζωής ως υλικού μάθησης.
Τελικά, τι σημαίνει αυτό για τον ρόλο του εκπαιδευτή
Στη μη τυπική εκπαίδευση ενηλίκων, ο εκπαιδευτής δεν είναι μόνο αυτός που μεταδίδει περιεχόμενο. Είναι αυτός που οργανώνει συνθήκες μάθησης όπου όσα έχουν ήδη ζήσει οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν νόημα, να συνδεθούν με νέα γνώση και να μετατραπούν σε πρακτικό βήμα.
Αυτό κάνει τη μάθηση πιο κοντά στην πραγματική ζωή. Και ίσως αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους που η μη τυπική εκπαίδευση μπορεί να γίνει τόσο ουσιαστική για τους ενήλικες.
Στην EnDynamosi μας ενδιαφέρει η μάθηση που συνδέεται με την πραγματική ζωή, με τις ανάγκες των ανθρώπων και με όσα μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη. Για αυτό και βλέπουμε τη μη τυπική εκπαίδευση ως χώρο όπου η γνώση δεν έρχεται να σβήσει όσα ήδη κουβαλά ο άνθρωπος, αλλά να τα φωτίσει, να τα οργανώσει και να τα μετατρέψει σε επόμενο βήμα.